RUS DRAMATURGYAS NMUNLRNN AZRBAYCAN DLN TRCM NTENSVLYN RTLNDRN AMLLR: SOSAL-DEOLOJ V KULTUROLOJ KONTEKST
Search




RUS DRAMATURGYAS NMUNLRNN AZRBAYCAN DLN TRCM NTENSVLYN RTLNDRN AMLLR: SOSAL-DEOLOJ V KULTUROLOJ KONTEKST


Rqiyy SLEYMANOVA


 


Bll br hqqtdr k, rus dlndn edln bd trcmlr (dgr cnb xalqlarn dllrndn edln trcmlr nsbtn) hr br zaman syas-deoloj, sosoloj proseslr daha evk reaksya km mahd olunmudur. Azrbaycan teatr z repertuar syastnd ekspr, Molyer, ller v htta Qoqola mract edrkn he vaxt syas-deoloj msllr rhbr tutmamdr: onlar, lk nvbd, trcm mtnnn bd sqlt maraqlandrmdr. Hrnd bu fkr daha ox Azrbaycan teatrnn tkkl dvrn addr. Ndn k, sonrak mrhllrd klassklr d deoloj tzyq mruz qalrdlar.

       Htta XX srn vvllrnd Azrbaycan pekar teatrn yaradanlar trcmnn dl msls d br o qdr narahat etmmdr. sas nyyt, mram bu olmudur k, bzm d baqa xalqlarda olduu km teatrmz var v bu teatra dnya teatr mdnyytnn dahlr d z srlr l qonaq gl blrlr, bz d o dahlrn pyeslrn oynaya blrk, yrnrk, srtmz artrarq. Repertuarn syaslms v deologyaya xdmt etmsnn lk smptomlar Azrbaycan Demokratk Respublkas dnmnd zn zf br kld gstrmy balayr. Teatr rsm olaraq mlllr, dvltn hmays altnda tklatlanr. Azrbaycanda bolevklr hakmyyt gldkdn sonra, daha dorusu, mperalst Rusyasnn syastnn davam km qrmz Rusya Azrbaycan yendn anneksya etdkdn sonra Azrbaycan teatrnn syaslms, deolojy qatlmas proses srtlnr v trcm deoloj maraqlara uyun aparlr. Tb k, bu deoloj dnya klassklrn qsmn aml edlmrd: rus klassklr s deoloj nbrn hat darsn drdlr; o rus klassklr k, onlarn dnyagr, qdlr kommunst deologyasna uyun glmrd, onlarn yazdqlarna mrtce dbyyat ad verlrd. Bu s onlarn tblnn, dldn dl evrlmsnn sonu demk d. Rus klassklrnn v ada rus yazarlarnn trcms planl kld aparlrd: uaq dbyyatndan tutmu Aleksandr Sergeyev Pukn qdr, A.S.Pukndn tutmu Vladmr Vladmrov Mayakovsky qdr, V.V.Mayakovskdn tutmu Konstantn Mxaylov Smonova qdr, K.M.Smonovdan tutmu Aleksey Nkolayev Arbuzova qdr (bu sntaqman stnln hdddk genlndrmk mmkndr) rus dbyyatnda km vardsa v km partyann myyn etdy deoloj cdvl drds, onu ayr mlltlrn dllrn aktvcsn trcm edrdlr.

       Azrbaycanda XX srn 20-c llrnn ortalarndan etbarn, demk olar k, mlltn btn zyallar rus dlndn trcmlrl mul olurdular. Bunun br ne sbb vard: Brnc sbb bu d k, rus dlndn trcm edln, str elm, strs d bd dbyyata respublkann, xalqn, hqqtn, byk ehtyac vard v bu ktlv aksyann balanc br trfdn maarflk, dgr trfdn s syas tblat ayana yozulmaldr. knc sbb km onu gstrmk olar k, rus dlndn olunan trcmlr mfkurv, syas-deoloj xarakter dayrd v onlarn gerklm ntensvly arxasnda br mcburyyt prnsp dayanrd: ham rus dbyyatnn, rus mdnyytnn mhtmlyn, zmtn alcnab humanst deya v emosyalardan qaynaqlandn grmldr. Tsadf deyl k, trcm dvltn (Mdnyyt Nazrlynn) brbaa nzart l hyata kerlrd: xsusl pyeslrn trcmsn dqqt yetrlrd. Ruslua, rus deyasna zyan vuras tblat mannn azna dmmldr. nc sbb d bu d k, trcm nn mqablnd yax qonorarlar verlrd v mlltn zyallar hvsl trcm n grrdlr. Pekar trcmlrl (slam brahmov, Tlt yyubov, zz rf, saq brahmov km) yana Mrz brahmov, Sleyman Rstm, Smd Vurun, Mehd Hseyn, nvr Mmmdxanl, Sabt Rhman v dgr oxsayl Azrbaycan zyallar trcmlk falyytn qdrnc vaxt ayrrdlar. Drdnc sbb km d onu gstrmk mmkndr k, azrbaycanllar rus dln mkmml v kaml br kld yrnmy alrdlar v trcmlk onlara mkan verrd k, madd tmnatla bal darqanlq hss kermdn ruscan daha drndn mnmssnlr. Bu da lav stmul km qbul oluna blr. Daha br sbb d ondan bartdr k, btn kem sovet respublkalarnda (Prbaltkan, Grcstan v Ermnstan xmaq rtl) hegemon, domnant v rqbsz dl rus dl d v bu, onun zmtn xsus olaraq vurulayrd. Bu s o anlama glrd k, htta trcm faktnn olmasna baxmayaraq, rus dln blmdn, rus dln mkmml yrnmdn, rusca yazb-pozmadan n rl getmk, n d mdnyytd, dbyyatda uur qazanmaq mmkndr. Qrz yazar ngz Aytmatovun prozas v onun dnya dbyyatnda ld etdy nalyytlr buna akar br rnkdr. Rus tbl man ngz Aytmatovu gylr qaldra bld; htta br yaz km onun z bd rus dl olmasa bel, bu yazar ruslar trfndn sevld, dstklnd, Nobel mkafatnacan gedb xd. Grsn, o, srlrnn byk ksryytn rusca yox, qrzca yazm olsayd, hmn tqdrd n ba verrd? Maraqldr k, rus yazs Valentn Rasputnn ruscas l ngz Aytmatovun ruscas he br vchl mqayslr mstvsn glmr. Bel olan halda rus dll dbyyatda ngz Aytmatov Valentn Rasputndn nec stn ola blr? Bu faktn z d rus syastnn br tzahr km yozulmaldr. Bu ynd bz yaz Elnn (fndyev) dedklrn btvlkd dstklyrk: o, bel br fkr rl srr k, Sovetlr Brlynd yaz, ar, trcm olmaq da yuxarlarn gstr l gerklrd. Bu vzyyt dssertasya shflrn xarmaqda mqsdmz trcm nn sovet deologyasnn, sovet tblatnn, htta beynlrn yuyulmas prosesnn (oxuyun, bzdn v ruscadan yaxs yoxdur) ayrlmaz br hsss olduunu gstrmk d. Rus mllflrnn (hans sahd olursa olsun) mll dllr trcm edlms sovet maarflynn sas vzflrndn br km respublkalarda mdn hyatn nkaafna yardm olan tklatlar qarsnda br nmrl vzf km qoyulmudu. dalt namn br fakt da tr qeyd etmk lazmdr k, Stalnzm dvrnd Qrb mllflrn, xsusl d, Qrbn tannm ar v yazlarn, flosof v tdqqatlarn htta rus dln evrmk bel mkl msl saylrd. Mhz bu dvrd Avropa lklr l Rusya arasnda ar dmr prd endrld v sovet deologyas l mxalf olan hr br mllfn sr zyanverc hal km dyrlndrld, onlarn rus dln evrlmsn ya rsm, ya da qeyr-rsm kld qadaa qoyuldu.

       Bununla da Qrb mllflrnn byk ksryyt znmxsus br kld qyab olaraq repressyaya uradlar. Onlarn oxusu XX srn sonlarna qdr rus dbyyatna v rus shnsn yol tapa blmyck v rus shnsnn yaamad mrhllrdn br saylacaq. XX srn 70-80-c llrnd Pol Klodel, Jan Anuy, Alfred Jarr, Tenness Ulyams, Jan Pol Sartr, Alber Kamyu v dgr bu km mllflr rus shnsn gldkd onlarn bzlr artq hyatda yox d, bzlr s artq z dvrn yaam klassklr hesab olunurdu. Tb k, XX srd mdnyytlrn srtl br-brn qard br dvrd sovet dbyyat v sovet teatr fqlrnd Qrb db nmunlrnn bo yer grnrd. Sovet teatr z Qrbdk masrlrndn syas ntrqalar, deologya mbarzs ucbatndan ger qalrd. bhsz k, bzm syldklrmz Moskva v Sankt-Peterburqun dbyyat v snt darlrn ad d. Bu boluu s hkmn doldurmaq grkrd. Dedklrmz, lbtt k, lk nvbd, teatrlara aml olunmald. Bu zaman s tam normal olaraq boluu n l doldurmaq sual ortaya xrd. Tb k, sovet dramaturgyas l, rus dramaturgyas bada olmaqla qarda respublkalarda yaranan dramaturgya nmunlr l. El mhz bu dramaturgya da ruscadan (hr br babat mll dramaturgya nmuns hkmn vvlc ruscaya evrlrd v yalnz sonradan dgr sovet xalqlarnn dln trcm edlrd) mxtlf dllr evrlb mttfq respublkalarn teatrlarnda oynanlmd. Bu aq kld byan edlmyn gzl kulturoloj dktat anlamna glr. Ona gr d mll respublkalarda ada repertuarla bal myyn problemlr yaanrd. nk teatrlarn srbstcsn pyes semk mkanlar mhdudladrlmd.

       Bura qsmn dnya klassklrnn srlr, rus klassk dramaturgyas v sovet dramaturgyas (onun btn regonal tzahrlrnd) nmunlr daxl d. Qrb dramaturgyas s sovet teatrlarnn repertuarnda yalnz o mllflrl tmsl oluna blrd k, onlar qdc (msln, ngls Bernard ou, alman Bertolt Brext km) kommunst drgsn, sosal-demokratlar drgsn yaxn olsunlar. Bax, sovet teatrlar z repertuarlarn bu gstrln hdudlardan knara xmamaq rtl qura blrdlr.

        DBYYAT

1. Mehd N.M. tn v dolaq durumlarn kulturolojs: Qrb v rq mdnyytlrnd vrtual rtyn kosmoqonyas. B: Qanun, 2001, 300 s.

2. Mustafayeva R.D. Trcm srlr v mll teatr estetkas (1940-1980). - B: Nurlan, 2003, 158 s.

3. Rhml E.A. Adekvatlq v uyunluq; mkan v hdudlar (eksprn Azrbaycan trcmlrnd ekvvalentsz lekska v frazeoloj adekvatlq problem) / Elm xbrlr (ADU). Bak, 2005, 7 s.117-121.

4. Rhml .. Azrbaycan teatr tarx. Bak: aolu, 2005, 861 s.

.

   
    copyright by musiqi dunyasi 2000-2005 ©

 


Next Page